وقتی چند نفر قصد راهاندازی یا توسعه یک کسبوکار را دارند، یکی از اولین مسائل حقوقی این است که چه نوع قراردادی بین آنها تنظیم شود؟
آیا بهتر است قرارداد شراکت منعقد شود یا قرارداد سرمایهگذاری؟
این دو قرارداد در بسیاری از پروژههای تجاری به یکدیگر شباهت دارند، اما از نظر نقش طرفین، نحوه تأمین سرمایه، میزان دخالت در مدیریت، نحوه تقسیم سود و زیان و مسئولیتها میتوانند تفاوتهای مهمی داشته باشند.
انتخاب نادرست نوع قرارداد یا تنظیم یک قرارداد مبهم ممکن است در آینده باعث اختلاف درباره مالکیت، سود، زیان، مدیریت و حتی اصل سرمایه شود.
در این مقاله تفاوت قرارداد شراکت و قرارداد سرمایهگذاری را بررسی میکنیم.
قرارداد شراکت چیست؟
قرارداد شراکت توافقی است که طی آن دو یا چند شخص برای انجام یک فعالیت اقتصادی یا تجاری، سرمایه، مال، تخصص، کار یا سایر آوردههای خود را در یک فعالیت مشترک قرار میدهند و درباره نحوه اداره فعالیت و تقسیم منافع و مسئولیتها توافق میکنند.
در حقوق ایران، یکی از مبانی مهم قراردادهای شراکت، مقررات شرکت در قانون مدنی است.
بنابراین در یک رابطه شراکتی، معمولاً طرفین صرفاً تأمینکننده پول نیستند؛ بلکه ممکن است هر یک در مالکیت، اداره کسبوکار، تصمیمگیری و تحمل سود و زیان نقش داشته باشند.
قرارداد سرمایهگذاری چیست؟
قرارداد سرمایهگذاری توافقی است که به موجب آن یک شخص یا مجموعه، سرمایه یا آورده مشخصی را برای اجرای یک فعالیت اقتصادی یا تجاری در اختیار شخص یا مجموعه دیگری قرار میدهد و در مقابل، مطابق قرارداد، از منافع یا عواید حاصل از فعالیت بهرهمند میشود.
در حقوق ایران، «قرارداد سرمایهگذاری» یک قالب واحد و مشخص با عنوان و احکام یکسان در قانون مدنی ندارد.
به همین دلیل، اعتبار و آثار آن میتواند بر اساس نوع قرارداد و مفاد توافق طرفین متفاوت باشد.
یکی از مهمترین مبانی اعتبار چنین قراردادهایی، ماده ۱۰ قانون مدنی است. بر اساس این ماده، قراردادهای خصوصی، در صورتی که مخالف صریح قانون نباشند، معتبر هستند.
بنابراین ممکن است قرارداد سرمایهگذاری در قالبهای مختلف حقوقی تنظیم شود و باید قبل از تنظیم، ساختار دقیق رابطه طرفین مشخص شود.
تفاوت اصلی قرارداد شراکت و سرمایهگذاری چیست؟
مهمترین تفاوت را میتوان در نقش طرفین جستوجو کرد.
در قرارداد شراکت، معمولاً طرفین قصد دارند در یک فعالیت اقتصادی با یکدیگر شریک شوند و در منافع و مسئولیتهای آن مشارکت داشته باشند.
اما در قرارداد سرمایهگذاری، ممکن است یکی از طرفین عمدتاً سرمایهگذار باشد و طرف دیگر مسئول اجرای پروژه یا اداره کسبوکار.
برای مثال:
شخص «الف» یک ایده و کسبوکار فعال دارد، اما برای توسعه آن به دو میلیارد تومان سرمایه نیاز دارد.
شخص «ب» سرمایه لازم را تأمین میکند، اما در مدیریت روزانه کسبوکار دخالت نمیکند.
این رابطه میتواند در قالب یک قرارداد سرمایهگذاری طراحی شود.
اما اگر «الف» و «ب» هر دو سرمایه یا آورده خود را وارد کسبوکار کنند و قرار باشد در مالکیت، مدیریت، سود و زیان آن شریک باشند، ساختار شراکت میتواند مناسبتر باشد.
آیا در قرارداد شراکت حتماً همه طرفها باید پول بیاورند؟
خیر.
این تصور که «شریک حتماً باید پول بیاورد» درست نیست.
آورده شریک میتواند با توجه به توافق طرفین متفاوت باشد؛ برای مثال:
وجه نقد
ملک
تجهیزات
ماشینآلات
تخصص
دانش فنی
خدمات
اعتبار تجاری
یا سایر منافع قابل ارزیابی
بنابراین ممکن است یک شریک سرمایه مالی وارد کند و شریک دیگر تخصص، مدیریت یا امکانات لازم برای اجرای کسبوکار را فراهم کند.
نکته مهم این است که آورده هر شخص و ارزش آن باید در قرارداد بهصورت دقیق مشخص شود.
آیا سرمایهگذار در سود و زیان شریک است؟
این موضوع کاملاً به ساختار قرارداد بستگی دارد.
در یک قرارداد سرمایهگذاری ممکن است سرمایهگذار در سود حاصل از پروژه سهیم باشد، اما میزان مسئولیت او در زیان یا کاهش ارزش سرمایه نیز باید بهصورت روشن تعیین شود.
در مقابل، در برخی قراردادها ممکن است سرمایهگذار صرفاً در شرایط مشخصی حق دریافت عایدی داشته باشد.
باید مشخص شود:
سود دقیقاً چگونه محاسبه میشود
سود ناخالص ملاک است یا سود خالص؟
هزینههای پروژه چگونه محاسبه میشوند؟
زمان پرداخت سود چه زمانی است؟
اگر پروژه زیانده شد چه اتفاقی میافتد؟
تکلیف اصل سرمایه چیست؟
آیا سرمایهگذار حق نظارت بر حسابها دارد؟
تفاوت در میزان دخالت در مدیریت
یکی از تفاوتهای رایج میان این دو نوع رابطه، نحوه دخالت طرفین در مدیریت کسبوکار است.
در شراکت، شرکا ممکن است درباره اداره کسبوکار و تصمیمات مهم نقش مستقیم داشته باشند.
اما در سرمایهگذاری، ممکن است سرمایهگذار صرفاً سرمایه خود را وارد پروژه کند و مدیریت اجرایی بر عهده شخص دیگری باشد.
البته این موضوع یک قاعده مطلق نیست.
سرمایهگذار میتواند در قرارداد، حقوق نظارتی یا حتی مدیریتی مشخصی داشته باشد.
بنابراین بهتر است قرارداد دقیقاً مشخص کند که:
چه کسی تصمیم میگیرد؟
چه تصمیماتی نیاز به موافقت سرمایهگذار دارد؟
چه کسی مسئول اجرای پروژه است؟
حدود اختیار مدیر یا مجری پروژه چقدر است؟
تفاوت در مالکیت کسبوکار
یکی از مهمترین موضوعاتی که باید قبل از امضای قرارداد مشخص شود، مالکیت است.
صرف پرداخت پول به معنای آن نیست که سرمایهگذار حتماً مالک بخشی از یک شرکت یا کسبوکار شده است.
برای مثال، ممکن است شخصی مبلغ مشخصی را برای توسعه یک پروژه پرداخت کند و در مقابل، درصدی از سود پروژه را دریافت کند؛ بدون اینکه مالک بخشی از سهام شرکت باشد.
در مقابل، اگر سرمایهگذاری از طریق انتقال یا ایجاد سهام شرکت انجام شود، موضوع مالکیت سهام، حق رأی، حقوق سهامدار و مقررات قانون تجارت مطرح خواهد شد.
بنابراین عبارت «من در این کسبوکار سرمایهگذاری کردهام» بهتنهایی مشخص نمیکند که شخص مالک سهمی از شرکت شده یا صرفاً دارای یک حق قراردادی برای دریافت منافع است.
تفاوت در تقسیم سود و زیان
در قرارداد شراکت، نحوه تقسیم سود و زیان اهمیت ویژهای دارد.
مطابق ماده ۵۷۵ قانون مدنی، اصل بر این است که هر یک از شرکا به نسبت سهم خود در نفع و ضرر سهیم باشند؛ مگر اینکه برای یک یا چند نفر در مقابل عمل، سهم بیشتری در نظر گرفته شده باشد.
بنابراین اگر دو نفر در یک فعالیت اقتصادی شریک هستند، بهتر است در قرارداد مشخص شود:
سهم هر شریک چقدر است؟
سود چگونه تقسیم میشود؟
زیان چگونه محاسبه و تحمل میشود؟
هزینههای جاری بر عهده چه کسی است؟
آیا یکی از شرکا بابت مدیریت، حقالزحمه جداگانه دریافت میکند؟
در قرارداد سرمایهگذاری نیز نحوه تقسیم سود باید بهصورت دقیق تعیین شود؛ اما ساختار آن میتواند با شراکت متفاوت باشد.
قرارداد شراکت و سرمایهگذاری از نظر مسئولیت چه تفاوتی دارند؟
این موضوع کاملاً به نوع قرارداد و ساختار حقوقی کسبوکار بستگی دارد.
در یک شراکت قراردادی، ممکن است هر یک از طرفین نسبت به تعهدات مشخصی مسئول باشند.
اما در سرمایهگذاری، باید دقیقاً مشخص شود سرمایهگذار چه تعهدی دارد و آیا پس از پرداخت سرمایه، تعهد دیگری نیز بر عهده او خواهد بود یا خیر.
برای مثال، اگر سرمایهگذار فقط متعهد به تأمین دو میلیارد تومان باشد، بهتر است قرارداد مشخص کند که آیا پس از پرداخت این مبلغ، تعهد دیگری برای تأمین مالی دارد یا خیر.
اگر شریک یا سرمایهگذار به تعهد خود عمل نکند چه میشود؟
این موضوع باید در قرارداد بهصورت شفاف پیشبینی شود.
مطابق ماده ۲۱۹ قانون مدنی، عقودی که بر طبق قانون واقع شده باشند برای طرفین لازمالاتباع هستند، مگر اینکه به رضای طرفین اقاله یا به علت قانونی فسخ شوند.
همچنین مطابق ماده ۲۲۰ قانون مدنی، آثار قرارداد تنها محدود به مواردی که صراحتاً در قرارداد ذکر شده نیست و طرفین به نتایجی که به موجب عرف و عادت یا قانون از عقد حاصل میشود نیز ملزم هستند.
بنابراین، اگر یکی از طرفین تعهدات قراردادی خود را انجام ندهد، بسته به نوع تعهد و مفاد قرارداد، ممکن است امکان مطالبه خسارت، الزام به انجام تعهد یا استفاده از سایر ضمانتاجراهای قانونی و قراردادی وجود داشته باشد.
به همین دلیل، در قراردادهای شراکت و سرمایهگذاری باید برای تخلف طرفین ضمانت اجرای مشخص تعیین شود.
در قرارداد سرمایهگذاری چه بندهایی مهم هستند؟
یک قرارداد سرمایهگذاری حرفهای بهتر است حداقل تکلیف موضوعات زیر را مشخص کند:
مبلغ و نحوه پرداخت سرمایه
باید دقیقاً مشخص شود سرمایه چه مبلغی است و در چه زمان و مراحلی پرداخت میشود.
هدف از سرمایهگذاری
باید مشخص شود سرمایه برای چه کاری استفاده خواهد شد.
مثلاً:
خرید تجهیزات
توسعه فروش
راهاندازی شعبه
تولید محصول
تبلیغات
خرید مواد اولیه
نحوه محاسبه سود
تعریف سود بسیار مهم است.
عبارت «۳۰ درصد سود» بدون تعریف سود میتواند در آینده منشأ اختلاف شود.
نحوه خروج سرمایهگذار
باید مشخص شود سرمایهگذار چه زمانی و تحت چه شرایطی میتواند از پروژه خارج شود.
نحوه بازگشت سرمایه
آیا اصل سرمایه در پایان پروژه برگردانده میشود؟ اگر بله، چه زمانی؟
نظارت بر عملکرد
سرمایهگذار چگونه میتواند مطمئن شود سرمایه در همان مسیری که در قرارداد تعیین شده مصرف میشود؟
ضمانت اجرا
اگر مجری پروژه سرمایه را در محل دیگری مصرف کند یا به تعهداتش عمل نکند، چه اتفاقی خواهد افتاد؟
حل اختلاف
بهتر است از ابتدا روش حل اختلاف، مانند مذاکره، داوری یا مراجعه به دادگاه، مشخص شود.
در قرارداد شراکت چه بندهایی اهمیت بیشتری دارند؟
در قرارداد شراکت علاوه بر موارد فوق، موضوعات زیر اهمیت زیادی دارند:
میزان آورده هر شریک
ارزشگذاری آورده غیرنقدی
درصد سهم هر شریک
نحوه تقسیم سود و زیان
نحوه مدیریت
حدود اختیارات هر شریک
نحوه تصمیمگیری
نحوه ورود شریک جدید
شرایط خروج شریک
نحوه انتقال سهم
تکلیف بدهیها
نحوه انحلال شراکت
نحوه ارزشگذاری سهم شریک خارجشونده
محرمانگی اطلاعات
منع رقابت در حدود قابل قبول قانونی
نحوه حل اختلاف
آیا میتوان قرارداد شراکت و سرمایهگذاری را با هم ترکیب کرد؟
بله، در عمل ممکن است یک قرارداد دارای ویژگیهای چند رابطه حقوقی باشد.
برای مثال، ممکن است سرمایهگذار علاوه بر تأمین سرمایه، مالک درصدی از سهام شرکت نیز بشود و در مدیریت شرکت هم حق رأی داشته باشد.
در این حالت، قرارداد باید دقیقاً مشخص کند که رابطه طرفین بر چه مبنایی شکل گرفته و هر کدام چه حقوق و تعهداتی دارند.
نباید صرفاً عنوان قرارداد را «قرارداد سرمایهگذاری» یا «قرارداد شراکت» گذاشت و تصور کرد ماهیت حقوقی رابطه فقط بر اساس عنوان تعیین میشود.
مفاد قرارداد و قصد واقعی طرفین اهمیت اساسی دارد.
کدام قرارداد برای کسبوکار بهتر است؟
هیچ پاسخ واحدی برای همه کسبوکارها وجود ندارد.
اگر دو یا چند نفر قصد دارند مالکیت و فعالیت اقتصادی را با یکدیگر به اشتراک بگذارند، قرارداد شراکت میتواند ساختار مناسبی باشد.
اما اگر یک شخص سرمایه دارد و شخص دیگری کسبوکار، تخصص یا پروژهای دارد و هدف اصلی، تأمین مالی پروژه در مقابل دریافت سود یا منافع مشخص است، قرارداد سرمایهگذاری میتواند مناسبتر باشد.
در هر دو حالت، مهمتر از عنوان قرارداد، تنظیم دقیق حقوق، تعهدات و ضمانت اجراها است.
یک مثال ساده برای تفاوت شراکت و سرمایهگذاری
فرض کنیم «علی» یک رستوران دارد و برای توسعه آن به ۵ میلیارد تومان سرمایه نیاز دارد.
حالت اول: شراکت
علی و رضا تصمیم میگیرند با یکدیگر شریک شوند.
علی تجهیزات، برند و مدیریت رستوران را وارد شراکت میکند و رضا ۵ میلیارد تومان سرمایه میآورد.
آنها درباره درصد مالکیت، مدیریت، سود و زیان توافق میکنند.
در این حالت رابطه آنها بیشتر به یک شراکت تجاری نزدیک است.
حالت دوم: سرمایهگذاری
رضا ۵ میلیارد تومان در اختیار علی قرار میدهد تا شعبه جدید رستوران را راهاندازی کند.
علی مسئول مدیریت و اجرای پروژه است و رضا در مقابل، طبق قرارداد درصد مشخصی از سود پروژه را دریافت میکند.
در این حالت میتوان رابطه را در قالب یک قرارداد سرمایهگذاری طراحی کرد.
البته اینکه دقیقاً چه عقد یا قرارداد حقوقی برای این رابطه مناسب است، به جزئیات توافق طرفین بستگی دارد.
جمعبندی
قرارداد شراکت و قرارداد سرمایهگذاری یکی نیستند؛ هرچند ممکن است در برخی پروژهها شباهت زیادی داشته باشند.
در شراکت، معمولاً طرفین با هدف مشارکت در یک فعالیت اقتصادی، آوردههای خود را وارد رابطه مشترک میکنند و درباره مالکیت، سود، زیان و مدیریت توافق دارند.
در سرمایهگذاری، معمولاً یک طرف سرمایه را تأمین میکند و طرف دیگر مسئول اجرای پروژه یا فعالیت اقتصادی است و سرمایهگذار در مقابل، مطابق قرارداد از منافع یا عواید مشخصی بهرهمند میشود.
از نظر حقوقی، ماده ۱۰ قانون مدنی مبنای مهمی برای اعتبار قراردادهای خصوصی است، مشروط بر اینکه مفاد آنها مخالف صریح قانون نباشد.
در نهایت، مهمترین نکته این است که قبل از امضای قرارداد مشخص شود:
چه کسی سرمایه میآورد؟
چه کسی کار و تخصص میآورد؟
مالکیت چگونه خواهد بود؟
سود چگونه محاسبه میشود؟
زیان بر عهده چه کسی است؟
چه کسی مدیریت میکند؟
شرایط خروج چیست؟
و در صورت اختلاف، چه کسی و چگونه مسئول خواهد بود؟
یک قرارداد شراکت یا سرمایهگذاری خوب، قراردادی نیست که صرفاً چند صفحه درباره مبلغ و درصد سود نوشته باشد؛ بلکه قراردادی است که اختلافات احتمالی آینده را قبل از وقوع پیشبینی و برای آنها راهحل تعیین کرده باشد.
سوالات متداول
آیا قرارداد سرمایهگذاری همان قرارداد شراکت است؟
خیر. این دو میتوانند ساختار و آثار متفاوتی داشته باشند و باید بر اساس قصد طرفین و مفاد قرارداد تفکیک شوند.
آیا سرمایهگذار حتماً شریک کسبوکار میشود؟
خیر. سرمایهگذاری لزوماً به معنای مالک شدن سرمایهگذار در شرکت یا کسبوکار نیست. باید در قرارداد مشخص شود که در مقابل سرمایه چه حقی به سرمایهگذار تعلق میگیرد.
آیا در قرارداد شراکت، تقسیم سود و زیان باید مشخص شود؟
بله. نحوه تقسیم سود و زیان از مهمترین موضوعاتی است که باید در قرارداد مشخص شود. ماده ۵۷۵ قانون مدنی نیز در این زمینه مقرراتی دارد.
اگر یکی از شرکا بخواهد از شراکت خارج شود چه میشود؟
باید به مفاد قرارداد، ماهیت رابطه حقوقی و مقررات قانونی مربوط توجه کرد. بهتر است شرایط خروج و نحوه ارزشگذاری سهم شریک از ابتدا در قرارداد تعیین شود.
آیا قرارداد شراکت یا سرمایهگذاری حتماً باید رسمی باشد؟
الزام به تنظیم سند رسمی به موضوع قرارداد و نوع مال یا حقی که موضوع آن قرار گرفته بستگی دارد. با این حال، برای روابط تجاری مهم، تنظیم قرارداد مکتوب و دقیق اهمیت زیادی دارد.
