وقتی چند نفر تصمیم میگیرند یک شرکت را با یکدیگر راهاندازی کنند، معمولاً درباره میزان سرمایه، تعداد سهام، سمتهای مدیریتی و نحوه تقسیم سود با یکدیگر توافق میکنند. اما بسیاری از اختلافات شرکتها نه در زمان تأسیس، بلکه چند سال بعد و زمانی ایجاد میشود که منافع سهامداران با یکدیگر در تعارض قرار میگیرد.
برای مثال، اگر یکی از سهامداران بخواهد سهام خود را به شخص دیگری منتقل کند چه اتفاقی میافتد؟ اگر دو سهامدار درباره انتخاب مدیرعامل اختلاف داشته باشند چه باید کرد؟ اگر یکی از شرکا دیگر تمایلی به ادامه همکاری نداشته باشد، آیا میتواند سهام خود را آزادانه به هر شخصی واگذار کند؟
یکی از ابزارهایی که میتواند برای پیشگیری و مدیریت چنین اختلافاتی مورد استفاده قرار گیرد، قرارداد سهامداران یا Shareholders’ Agreement است.
قرارداد سهامداران چیست؟
قرارداد سهامداران، توافقی میان تمام یا برخی از سهامداران یک شرکت است که در آن، حقوق و تعهدات طرفین، نحوه همکاری، شیوه تصمیمگیری و بسیاری از موضوعات مرتبط با مالکیت و اداره شرکت مشخص میشود.
این قرارداد میتواند موضوعاتی را تنظیم کند که ممکن است در اساسنامه شرکت با جزئیات کافی پیشبینی نشده باشند.
در حقوق ایران، عنوان مستقلی تحت نام «قرارداد سهامداران» در لایحه اصلاح قسمتی از قانون تجارت تعریف نشده است؛ بنابراین اعتبار آن را باید در درجه نخست بر اساس قواعد عمومی قراردادها بررسی کرد.
یکی از مهمترین مبانی قانونی این قرارداد، ماده ۱۰ قانون مدنی است. مطابق این ماده، قراردادهای خصوصی تا زمانی که مخالف صریح قانون نباشند، نسبت به اشخاصی که آن را منعقد کردهاند نافذ هستند.
همچنین بر اساس ماده ۲۱۹ قانون مدنی، قراردادهایی که مطابق قانون منعقد شده باشند، برای طرفین و قائممقام آنان لازمالاتباع هستند؛ مگر اینکه با رضایت طرفین اقاله شوند یا به علت قانونی فسخ شوند.
بنابراین، سهامداران میتوانند در چارچوب قانون، برای تنظیم روابط قراردادی میان خود توافق کنند.
چرا شرکتها به قرارداد سهامداران نیاز دارند؟
اساسنامه و مقررات قانون تجارت چارچوب اصلی فعالیت شرکت را مشخص میکنند؛ اما در بسیاری از شرکتها، بهخصوص شرکتهای سهامی خاص و شرکتهای خانوادگی یا استارتاپها، روابط میان سهامداران بسیار پیچیدهتر از مواردی است که در اساسنامه به صورت کلی پیشبینی میشود.
قرارداد سهامداران میتواند برای حل همین مسائل مورد استفاده قرار گیرد.
برای مثال، سهامداران میتوانند درباره موارد زیر توافق کنند:
– نحوه انتقال سهام
– اولویت خرید سهام توسط سایر سهامداران
– نحوه انتخاب مدیران
– نحوه تصمیمگیری درباره موضوعات مهم شرکت
– شیوه تقسیم سود
– نحوه تأمین مالی شرکت
– ورود سرمایهگذار جدید
– خروج یکی از سهامداران
– حل اختلاف میان سهامداران
– محرمانگی اطلاعات
– عدم رقابت
– شرایط فروش شرکت
– نحوه برخورد با بنبست مدیریتی
البته اعتبار هر شرط باید بهصورت جداگانه و با توجه به قوانین آمره و مقررات خاص شرکت بررسی شود.
آیا قرارداد سهامداران همان اساسنامه شرکت است؟
خیر.
این دو سند از نظر کارکرد و جایگاه حقوقی یکسان نیستند.
اساسنامه یکی از اسناد اساسی شرکت است و ساختار، نحوه اداره و بسیاری از مقررات مربوط به شرکت را مشخص میکند.
در شرکت سهامی، قانون برای مجامع عمومی، هیئتمدیره، بازرسان، نحوه تصمیمگیری و سایر ارکان شرکت مقررات مشخصی تعیین کرده است.
برای مثال، مطابق ماده ۷۲ لایحه اصلاح قسمتی از قانون تجارت، مجمع عمومی شرکت سهامی از اجتماع صاحبان سهام تشکیل میشود و قانون، ساختار مجامع عمومی شرکت را مشخص کرده است.
در مقابل، قرارداد سهامداران معمولاً بر روابط قراردادی میان خود سهامداران تمرکز دارد.
بنابراین میتوان گفت:
اساسنامه، چارچوب رسمی اداره شرکت است؛ قرارداد سهامداران، ابزار تنظیم دقیقتر روابط قراردادی میان سهامداران.
قرارداد سهامداران چه موضوعاتی را شامل میشود؟
محتوای قرارداد به نوع شرکت، تعداد سهامداران، میزان سرمایه و اهداف طرفین بستگی دارد؛ اما معمولاً موضوعات مهمی در آن پیشبینی میشود.
۱. تعیین حقوق و تعهدات سهامداران
یکی از مهمترین کاربردهای قرارداد سهامداران، مشخص کردن تعهدات هر یک از طرفین است.
برای مثال، اگر یکی از سهامداران علاوه بر سرمایهگذاری، مسئولیت مدیریت شرکت یا توسعه کسبوکار را نیز بر عهده داشته باشد، میتوان تعهدات او را در قرارداد بهصورت دقیق مشخص کرد.
این موضوع میتواند از اختلافات آینده درباره اینکه «چه کسی باید چه کاری انجام دهد» جلوگیری کند.
۲. نحوه انتقال سهام
انتقال سهام یکی از موضوعات مهم در قراردادهای سهامداران است.
ممکن است سهامداران تمایل نداشته باشند یکی از آنها سهام خود را بدون اطلاع یا بدون رعایت شرایط خاص به هر شخصی منتقل کند.
به همین دلیل میتوان در قرارداد، در چارچوب مقررات قانونی، سازوکارهایی مانند حق تقدم قراردادی سایر سهامداران برای خرید سهام یا فرآیند اطلاعرسانی درباره قصد فروش سهام را پیشبینی کرد.
البته این نکته بسیار مهم است که هر شرطی درباره انتقال سهام باید با مقررات آمره قانون تجارت و نوع شرکت سازگار باشد.
۳. جلوگیری از ورود شریک یا سهامدار ناخواسته
فرض کنید سه نفر یک شرکت را تأسیس کردهاند و سالها با یکدیگر همکاری داشتهاند.
اگر یکی از آنها سهام خود را به شخصی خارج از مجموعه منتقل کند، ممکن است دو سهامدار دیگر ناگهان با شریک جدیدی مواجه شوند که شناختی از او ندارند و حتی اهدافش با آنها متفاوت است.
قرارداد سهامداران میتواند برای مدیریت چنین وضعیتی، سازوکار مشخصی ایجاد کند.
در این زمینه باید به مقررات قانونی مربوط به انتقال سهام نیز توجه کرد.
برای مثال، در شرکت سهامی خاص، شرایط نقلوانتقال سهام بانام و نحوه پیشبینی محدودیتها باید با دقت بررسی شود.
۴. نحوه انتخاب مدیران
یکی دیگر از موضوعات مهم، نحوه انتخاب مدیران شرکت است.
قانون تجارت برای انتخاب و اداره شرکت سهامی، سازوکار مشخصی در نظر گرفته است. برای نمونه، طبق ماده ۷۲ لایحه اصلاح قسمتی از قانون تجارت، مجامع عمومی از اجتماع صاحبان سهام تشکیل میشوند و تصمیمگیریهای شرکت در چارچوب صلاحیت این مجامع انجام میشود.
همچنین مطابق ماده ۱۱۸، هیئتمدیره جز در مواردی که قانون تصمیمگیری را در صلاحیت خاص مجامع عمومی قرار داده، اختیارات لازم برای اداره امور شرکت را دارد؛ البته این اختیارات باید در حدود موضوع شرکت باشد.
سهامداران میتوانند در قرارداد خود درباره نحوه همکاری و معرفی افراد موردنظر برای مدیریت شرکت توافق کنند؛ اما چنین توافقهایی نباید با مقررات آمره قانون تجارت یا صلاحیت قانونی ارکان شرکت تعارض داشته باشد.
۵. جلوگیری از بنبست در تصمیمگیری
یکی از مشکلات رایج شرکتهایی که چند سهامدار دارند، بنبست مدیریتی یا سهامداری است.
برای مثال، ممکن است دو گروه سهامدار از نظر تعداد یا قدرت رأی تقریباً برابر باشند و درباره یک تصمیم مهم هیچکدام حاضر به پذیرش نظر دیگری نباشند.
اگر برای چنین وضعیتی از قبل راهکار مشخصی طراحی نشده باشد، اختلاف میتواند فعالیت شرکت را با مشکل مواجه کند.
قرارداد سهامداران میتواند سازوکارهایی برای حل اختلاف و خروج از بنبست پیشبینی کند؛ مانند:
– مذاکره میان سهامداران
– ارجاع اختلاف به داوری در صورت توافق معتبر
– میانجیگری
– تعیین سازوکار رأیگیری در موضوعات مشخص
– پیشبینی سازوکار خروج یکی از طرفین در شرایط خاص
البته نحوه تنظیم این شروط باید بهگونهای باشد که با مقررات قانونی و صلاحیت ارکان شرکت تعارض پیدا نکند.
۶. نحوه تقسیم سود
سودآوری یکی از مهمترین موضوعات میان سهامداران است.
گاهی یک سهامدار تمایل دارد سود شرکت تقسیم شود، در حالی که سهامدار دیگر ترجیح میدهد سود برای توسعه کسبوکار در شرکت باقی بماند.
قرارداد سهامداران میتواند درباره سیاستهای مورد توافق طرفین در این زمینه چارچوبی ایجاد کند؛ اما تصمیم نهایی درباره تقسیم سود باید مطابق مقررات قانونی و صلاحیت ارکان شرکت انجام شود.
بنابراین قرارداد سهامداران نباید به گونهای تنظیم شود که جایگزین صلاحیت قانونی مجامع عمومی شرکت شود.
۷. ورود سرمایهگذار جدید
در شرکتهای استارتاپی و کسبوکارهای در حال رشد، ممکن است در آینده سرمایهگذار جدید وارد شرکت شود.
ورود سرمایهگذار میتواند درصد مالکیت سهامداران قبلی، قدرت رأی و ساختار مدیریتی شرکت را تغییر دهد.
به همین دلیل بهتر است از ابتدا درباره موضوعاتی مانند:
– نحوه ورود سرمایهگذار
– ارزشگذاری شرکت
– میزان سهام اختصاصیافته
– حقوق سرمایهگذار
– نحوه رأیگیری
– شرایط خروج سرمایهگذار
توافق شود.
۸. خروج یکی از سهامداران
گاهی یکی از سهامداران دیگر نمیخواهد در شرکت باقی بماند.
اگر سازوکار مشخصی برای خروج وجود نداشته باشد، ممکن است فرآیند جدایی به یک اختلاف طولانی تبدیل شود.
در قرارداد سهامداران میتوان شرایطی مانند نحوه ارزشگذاری سهام، نحوه اعلام قصد خروج و سازوکار خرید سهام سهامدار خارجشونده را پیشبینی کرد.
البته اجرای این شروط باید با مقررات قانونی مربوط به انتقال سهام و ساختار شرکت سازگار باشد.
قرارداد سهامداران چه تفاوتی با توافق شفاهی دارد؟
توافق شفاهی میان سهامداران ممکن است در آینده با مشکل اثبات مواجه شود.
در مقابل، تنظیم یک قرارداد مکتوب باعث میشود تعهدات طرفین، شرایط همکاری و سازوکار حل اختلاف بهصورت روشن مشخص شود.
از نظر قواعد عمومی قراردادها نیز، ماده ۲۱۹ قانون مدنی اصل لزوم قراردادهای قانونی را بیان کرده است.
همچنین مطابق ماده ۲۲۰ قانون مدنی، آثار قرارداد تنها محدود به مواردی که صراحتاً در قرارداد نوشته شده نیست و طرفین به نتایجی که بر اساس عرف و قانون از عقد حاصل میشود نیز ملتزم خواهند بود.
بنابراین تنظیم دقیق قرارداد میتواند نقش مهمی در کاهش اختلافات آینده داشته باشد.
آیا قرارداد سهامداران برای شرکت الزامآور است؟
باید میان الزامآوری قرارداد برای امضاکنندگان و الزامآوری آن برای خود شرکت یا اشخاص ثالث تفاوت قائل شد.
اگر قرارداد میان چند سهامدار منعقد شده باشد، اصولاً تعهدات قراردادی آن، طرفین همان قرارداد را متعهد میکند.
این موضوع با مقررات اساسنامه و تصمیمات قانونی ارکان شرکت متفاوت است.
به همین دلیل اگر قرار است تعهدی مستقیماً برای شرکت ایجاد شود یا اقدامی از سوی هیئتمدیره یا مجمع عمومی انجام گیرد، باید بررسی شود که آن اقدام در صلاحیت کدام رکن شرکت است و آیا تشریفات قانونی آن رعایت شده است یا خیر.
این نکته بهخصوص در شرکتهای سهامی اهمیت زیادی دارد.
آیا میتوان در قرارداد سهامداران برای فروش سهام محدودیت ایجاد کرد؟
امکان پیشبینی برخی محدودیتها و سازوکارهای قراردادی وجود دارد، اما این موضوع مطلق نیست.
شرط قراردادی نباید مخالف قانون آمره، نظم عمومی یا مقررات خاص شرکت باشد.
در این زمینه، رویه قضایی نیز به اهمیت اساسنامه و توافقات سهامداران توجه کرده است. برای نمونه، در رأی وحدت رویه شماره ۸۵۶ دیوان عالی کشور درباره اعتبار شرط مربوط به نقلوانتقال سهام در اساسنامه شرکت سهامی خاص بحث شده و بر اعتبار شروطی که در چارچوب قانون و بدون مخالفت با مقررات آمره تنظیم شدهاند تأکید شده است.
بنابراین هنگام تنظیم شرط محدودکننده انتقال سهام، باید مقررات قانونی و مفاد اساسنامه شرکت همزمان بررسی شوند.
اگر یکی از سهامداران قرارداد را نقض کند چه میشود؟
اگر یکی از سهامداران تعهدی را که در قرارداد پذیرفته انجام ندهد، بسته به متن قرارداد و نوع تعهد، ممکن است ضمانتاجراهایی مانند مطالبه خسارت، الزام به انجام تعهد یا سایر ضمانتاجراهای قراردادی مطرح شود.
مطابق ماده ۲۲۱ قانون مدنی، در صورت تخلف از تعهد، در شرایط مقرر قانونی، امکان مسئولیت متخلف نسبت به خسارت وجود دارد.
به همین دلیل، قرارداد سهامداران نباید صرفاً مجموعهای از وعدهها و توافقات کلی باشد؛ بلکه بهتر است برای تعهدات مهم، ضمانتاجرای روشن و قابل اجرا نیز در نظر گرفته شود.
چه زمانی تنظیم قرارداد سهامداران اهمیت بیشتری دارد؟
اگرچه قرارداد سهامداران میتواند برای بسیاری از شرکتها مفید باشد، اما در برخی شرایط اهمیت آن بیشتر است؛ از جمله:
شرکتهایی با دو یا چند سهامدار فعال
هرچه تعداد سهامداران بیشتر باشد، احتمال اختلاف درباره مدیریت، سرمایهگذاری و تصمیمگیری افزایش پیدا میکند.
شرکتهای خانوادگی
در شرکتهای خانوادگی، مرز میان روابط خانوادگی و روابط تجاری گاهی کمرنگ میشود. قرارداد مکتوب میتواند از تبدیل اختلافات خانوادگی به اختلافات تجاری جلوگیری کند.
استارتاپها
در استارتاپها معمولاً بنیانگذاران، سرمایهگذاران و مدیران نقشهای متفاوتی دارند. تعیین دقیق حقوق و تعهدات آنها از ابتدا اهمیت زیادی دارد.
شرکتهایی که قرار است سرمایهگذار جدید جذب کنند
با ورود سرمایهگذار جدید، ساختار مالکیت و قدرت رأی ممکن است تغییر کند. توافق قبلی سهامداران میتواند به مدیریت این تغییر کمک کند.
مهمترین بندهای قرارداد سهامداران چیست؟
یک قرارداد سهامداران حرفهای میتواند بر اساس شرایط شرکت شامل بندهایی درباره موارد زیر باشد:
– مشخصات و درصد سهام هر یک از سهامداران
– حقوق و تعهدات سهامداران
– نحوه تصمیمگیری
– نحوه انتخاب مدیران
– نحوه انتقال سهام
– حق تقدم خرید سهام
– شرایط ورود سرمایهگذار جدید
– شرایط خروج سهامدار
– نحوه ارزشگذاری سهام
– سیاست تقسیم سود
– تأمین مالی شرکت
– محرمانگی اطلاعات
– تعهد عدم رقابت، در حدود قابل قبول قانونی
– حل اختلاف
– داوری در صورت توافق معتبر
– ضمانت اجرای تعهدات
– شرایط خاتمه قرارداد
– نحوه اصلاح و تغییر قرارداد
آیا قرارداد سهامداران میتواند جایگزین اساسنامه شود؟
خیر.
قرارداد سهامداران جایگزین اساسنامه یا مقررات قانون تجارت نیست.
قانون تجارت برای اداره شرکت، صلاحیتهای مشخصی برای مجامع عمومی و هیئتمدیره در نظر گرفته است. برای مثال، مطابق ماده ۱۱۸ لایحه اصلاح قسمتی از قانون تجارت، هیئتمدیره در حدود موضوع شرکت دارای اختیارات لازم برای اداره امور شرکت است، مگر در مواردی که قانون تصمیمگیری را در صلاحیت خاص مجامع عمومی قرار داده باشد.
بنابراین قرارداد سهامداران باید در کنار اساسنامه و قوانین مربوط به شرکت تنظیم شود، نه در تعارض با آنها.
جمعبندی؛ چرا قرارداد سهامداران مهم است؟
شرکت فقط یک شخصیت حقوقی و مجموعهای از سهام نیست؛ بلکه مجموعهای از روابط میان افرادی است که سرمایه، تخصص، زمان و منافع خود را در یک کسبوکار وارد کردهاند.
بخش قابل توجهی از اختلافات شرکتها نیز زمانی شکل میگیرد که یکی از سهامداران تصور میکند درباره موضوعی حق خاصی دارد و سهامدار دیگر برداشت متفاوتی دارد.
قرارداد سهامداران میتواند بسیاری از این اختلافات را قبل از وقوع، پیشبینی و برای آنها راهکار تعیین کند.
مبنای اعتبار چنین توافقاتی در حقوق ایران، در درجه نخست قواعد عمومی قراردادها، از جمله ماده ۱۰ قانون مدنی است؛ با این شرط مهم که مفاد قرارداد نباید مخالف قوانین آمره و مقررات الزامی شرکت باشد. همچنین مطابق مواد ۲۱۹ و ۲۲۰ قانون مدنی، قراردادهای قانونی و آثار ناشی از آنها برای طرفین الزامآور است.
بنابراین، قرارداد سهامداران را نباید صرفاً یک سند تشریفاتی دانست. این قرارداد میتواند بهعنوان ابزاری برای کاهش اختلافات، مدیریت روابط سهامداران، پیشبینی شرایط خروج و ورود سرمایهگذاران و ایجاد شفافیت در روابط تجاری مورد استفاده قرار گیرد.
البته تنظیم این قرارداد باید متناسب با نوع شرکت، اساسنامه، درصد سهام هر شخص و هدف طرفین انجام شود؛ زیرا یک شرط مناسب برای یک شرکت ممکن است در شرکت دیگر به دلیل تفاوت ساختار یا مقررات قانونی، قابل استفاده نباشد.
سوالات متداول
آیا قرارداد سهامداران در ایران اعتبار قانونی دارد؟
بله، در صورت رعایت شرایط قانونی و عدم مخالفت با قوانین آمره، میتوان اعتبار قرارداد سهامداران را بر مبنای قواعد عمومی قراردادها، بهویژه ماده ۱۰ قانون مدنی، بررسی کرد.
آیا قرارداد سهامداران همان اساسنامه است؟
خیر. اساسنامه سند اساسی شرکت و تابع مقررات قانونی شرکت است، در حالی که قرارداد سهامداران معمولاً برای تنظیم روابط قراردادی میان تمام یا برخی از سهامداران تنظیم میشود.
آیا همه سهامداران باید قرارداد را امضا کنند؟
الزامی عام برای اینکه هر قرارداد سهامداری حتماً به امضای همه سهامداران برسد وجود ندارد؛ اما اگر هدف، تنظیم روابط میان تمام سهامداران باشد، بهتر است اشخاصی که قرار است متعهد به مفاد قرارداد باشند، طرف قرارداد قرار گیرند.
آیا میتوان در قرارداد سهامداران نحوه فروش سهام را مشخص کرد؟
در چارچوب قانون و با رعایت مقررات مربوط به نوع شرکت، اساسنامه و قوانین آمره، میتوان سازوکارهایی برای انتقال سهام پیشبینی کرد.
آیا قرارداد سهامداران میتواند اختیار هیئتمدیره را محدود کند؟
باید میان تعهد قراردادی سهامداران و محدودیت قانونی اختیارات هیئتمدیره تفاوت گذاشت. هر شرطی که بخواهد اختیارات قانونی ارکان شرکت را تغییر دهد، باید با مقررات آمره قانون تجارت و صلاحیتهای قانونی مجامع و هیئتمدیره سازگار باشد.
بهترین زمان برای تنظیم قرارداد سهامداران چه زمانی است؟
بهترین زمان معمولاً پیش از شروع همکاری یا همزمان با تأسیس شرکت و ورود سرمایهگذاران است؛ زیرا در این مرحله هنوز اختلافات شکل نگرفته و سهامداران میتوانند درباره قواعد همکاری آینده بهصورت شفاف توافق کنند.
