آبرو و حیثیت اشخاص از جمله حقوقی است که قانون از آن حمایت میکند. گاهی ممکن است فردی در نتیجه یک اتهام ناروا، نسبت دادن جرم، انتشار مطالب خلاف واقع یا طرح شکایتی بیاساس دچار آسیب به حیثیت و اعتبار اجتماعی خود شود. در چنین شرایطی، این پرسش مطرح میشود که آیا شخص میتواند برای جبران این آسیب و بازگرداندن اعتبار خود اقدام قانونی کند؟
در پاسخ باید گفت که اعاده حیثیت بسته به نوع رفتار انجامشده میتواند از مسیرهای مختلف حقوقی و کیفری پیگیری شود.
اعاده حیثیت در چه مواردی مطرح میشود؟
یکی از شایعترین موارد، زمانی است که شخصی جرمی را به دیگری نسبت دهد، در حالی که نتواند ادعای خود را اثبات کند.
برای مثال، اگر فردی بدون دلیل، شخص دیگری را متهم به سرقت، کلاهبرداری یا خیانت در امانت کند، ممکن است رفتار او تحت شرایط قانونی، مشمول جرم افترا قرار گیرد.
مطابق ماده ۶۹۷ قانون مجازات اسلامی (تعزیرات)، نسبت دادن صریح یک امر مجرمانه به دیگری، در صورتی که نسبتدهنده نتواند صحت آن امر را اثبات کند و شرایط قانونی جرم وجود داشته باشد، میتواند افترا محسوب شود.
بنابراین، صرف اینکه شخصی از دیگری شکایت کیفری کند و در نهایت متهم تبرئه شود، بهتنهایی به معنای تحقق افترا نیست. برای تحقق افترا باید شرایط مقرر در قانون وجود داشته باشد.
اگر کسی درباره دیگری مطالب دروغ منتشر کند چه میشود؟
اعاده حیثیت ممکن است در مواردی با نشر اکاذیب نیز ارتباط پیدا کند.
مطابق ماده ۶۹۸ قانون مجازات اسلامی (تعزیرات)، نسبت دادن اعمال خلاف حقیقت یا انتشار مطالب خلاف واقع با قصد اضرار به دیگری یا تشویش اذهان عمومی یا مقامات رسمی، تحت شرایط مقرر در قانون، میتواند جرم نشر اکاذیب محسوب شود.
بنابراین اگر شخصی با انتشار یک مطلب دروغ در فضای مجازی، شبکههای اجتماعی، پیامرسانها یا سایر وسایل، موجب لطمه به اعتبار فرد دیگری شود، موضوع میتواند علاوه بر امکان پیگیری کیفری، از جهت جبران خسارت و آثار واردشده به حیثیت نیز قابل بررسی باشد.
آیا اگر از شخصی شکایت کنیم و او تبرئه شود، میتوانیم اعاده حیثیت کنیم؟
خیر، لزوماً.
این یکی از اشتباهات رایج است.
اگر شخصی علیه دیگری شکایت کیفری مطرح کند و در نهایت برای متهم قرار منع تعقیب یا حکم برائت صادر شود، صرف این موضوع ثابت نمیکند که شاکی مرتکب افترا یا نشر اکاذیب شده است.
برای مثال، ممکن است فردی با تصور اینکه جرمی واقع شده، شکایت کند اما در جریان رسیدگی، دلایل کافی برای اثبات جرم به دست نیاید. در این حالت، صرف عدم اثبات جرم به معنای آن نیست که شاکی عمداً به دیگری افترا زده است.
اما اگر مشخص شود شخصی آگاهانه و با سوءنیت، جرم مشخصی را به دیگری نسبت داده و نتوانسته صحت آن را اثبات کند، موضوع میتواند از مصادیق افترا باشد.
آیا اعاده حیثیت فقط برای افراد متهم در پرونده کیفری است؟
خیر.
هرگاه رفتار شخص دیگری موجب لطمه به حیثیت و اعتبار فرد شود، بسته به نوع رفتار، ممکن است راهکارهای مختلف حقوقی یا کیفری قابل استفاده باشد.
برای مثال:
نسبت دادن جرم به دیگری؛
انتشار مطالب خلاف واقع؛
انتشار مطالب توهینآمیز؛
انتشار اکاذیب در فضای مجازی؛
وارد کردن اتهام ناروا؛
یا انتشار اطلاعاتی که موجب هتک حیثیت شخص شده است.
البته برای انتخاب عنوان قانونی صحیح، نحوه رفتار، محتوای منتشرشده، قصد مرتکب و نحوه انتشار باید بررسی شود.
اعاده حیثیت در فضای مجازی
با گسترش شبکههای اجتماعی، پیامرسانها و رسانههای اینترنتی، بسیاری از پروندههای مربوط به هتک حیثیت در فضای مجازی اتفاق میافتند.
انتشار یک مطلب دروغ، نسبت دادن جرم، انتشار تصویر یا اطلاعات خصوصی یا توهین و تهدید در فضای مجازی میتواند، حسب مورد، مشمول مقررات کیفری مختلفی باشد.
در این موارد، اسکرینشات، لینک، پیامها، فایلها و سایر ادله الکترونیکی میتوانند برای اثبات موضوع اهمیت داشته باشند؛ البته ارزش اثباتی هر دلیل باید توسط مرجع قضایی بررسی شود.
آیا میتوان بابت لطمه به حیثیت، خسارت هم مطالبه کرد؟
در برخی شرایط، بله.
قانون مسئولیت مدنی در ماده ۱ مقرر میکند هر کس بدون مجوز قانونی، عمداً یا در نتیجه بیاحتیاطی، به جان، سلامتی، مال، آزادی، حیثیت یا شهرت تجارتی دیگری لطمه وارد کند و موجب ورود ضرر مادی یا معنوی شود، مسئول جبران خسارت ناشی از عمل خود است.
بنابراین، در کنار پیگیری کیفری، در مواردی امکان مطالبه خسارت ناشی از لطمه به حیثیت و اعتبار نیز وجود دارد.
البته نحوه مطالبه خسارت و امکان صدور حکم، به شرایط پرونده و ادله موجود بستگی دارد.
برای اعاده حیثیت چه زمانی باید اقدام کرد؟
زمان اقدام بستگی به عنوان قانونی رفتار انجامشده دارد.
برای مثال، اگر موضوع افترا یا نشر اکاذیب باشد، باید مقررات مربوط به همان جرم و از جمله قواعد مرور زمان تعقیب جرایم تعزیری مورد توجه قرار گیرد.
از طرف دیگر، اگر هدف، مطالبه خسارت ناشی از لطمه به حیثیت باشد، موضوع از نظر حقوقی شرایط و مهلتهای متفاوتی خواهد داشت.
بنابراین بهتر است شخصی که احساس میکند حیثیت او مورد تعرض قرار گرفته، پیش از اقدام، نوع دقیق رفتار و عنوان قانونی آن را مشخص کند.
جمعبندی
اعاده حیثیت به مجموعه اقداماتی گفته میشود که برای حمایت از اعتبار و آبروی فردی که بهصورت غیرقانونی مورد تعرض قرار گرفته انجام میشود.
اگر فردی به دیگری جرمی را نسبت دهد و شرایط قانونی افترا محقق شود، موضوع میتواند تحت ماده ۶۹۷ قانون مجازات اسلامی (تعزیرات) قابل پیگیری باشد. همچنین انتشار مطالب خلاف واقع با شرایط مقرر در قانون میتواند مشمول ماده ۶۹۸ و عنوان نشر اکاذیب شود.
با این حال، صرف تبرئه شدن فرد یا صدور قرار منع تعقیب، بهتنهایی موجب محکومیت شاکی به افترا نمیشود و باید عناصر و شرایط قانونی جرم احراز شود.
از سوی دیگر، در صورت ورود خسارت به حیثیت و شهرت فرد، با توجه به شرایط پرونده، امکان استناد به ماده ۱ قانون مسئولیت مدنی و مطالبه خسارت نیز قابل بررسی است.
بنابراین اگر فردی بهدلیل یک اتهام ناروا یا انتشار مطالب خلاف واقع دچار آسیب به اعتبار خود شده باشد، بهتر است پیش از هر اقدامی، محتوای اتهام، نحوه انتشار، ادله موجود و نتیجه پرونده بررسی شود تا مناسبترین مسیر قانونی انتخاب شود.
سوالات متداول
آیا تبرئه شدن از یک اتهام باعث اعاده حیثیت خودکار میشود؟
خیر. تبرئه یا منع تعقیب بهتنهایی به معنای تحقق افترا از سوی شاکی نیست.
آیا میتوان از کسی که به دیگری تهمت جرم زده شکایت کرد؟
اگر شرایط قانونی جرم افترا وجود داشته باشد، نسبتدهنده قابل تعقیب کیفری خواهد بود.
آیا انتشار شایعه در فضای مجازی میتواند موجب مسئولیت کیفری شود؟
بسته به محتوا، قصد مرتکب و نحوه انتشار، ممکن است تحت عناوینی مانند نشر اکاذیب یا سایر جرایم مرتبط قابل پیگیری باشد.
آیا بابت آسیب به آبرو میتوان خسارت گرفت؟
در صورت وجود شرایط قانونی، امکان مطالبه خسارت ناشی از لطمه به حیثیت و ضرر معنوی قابل بررسی است.
مواد قانونی مهم در این موضوع کداماند؟
ماده ۶۹۷ قانون مجازات اسلامی (تعزیرات) درباره افترا، ماده ۶۹۸ درباره نشر اکاذیب و ماده ۱ قانون مسئولیت مدنی درباره جبران خسارت ناشی از لطمه به حیثیت و شهرت اهمیت ویژهای دارند.
