بازار سرمایه بر پایه شفافیت، دسترسی برابر به اطلاعات و تصمیمگیری آگاهانه سرمایهگذاران فعالیت میکند. اگر شخصی پیش از انتشار عمومی یک اطلاعات مهم و مؤثر بر قیمت اوراق بهادار، به آن دسترسی داشته باشد و از این اطلاعات برای خرید یا فروش اوراق بهادار استفاده کند، ممکن است مرتکب جرم استفاده از اطلاعات نهانی شده باشد.
این رفتار از جمله تخلفات و جرایم مهم در بازار سرمایه است؛ زیرا میتواند موجب شود شخصی با استفاده از اطلاعاتی که سایر سرمایهگذاران به آن دسترسی ندارند، از مزیت ناعادلانهای برخوردار شود.
اطلاعات نهانی چیست؟
مطابق بند ۳2 ماده ۱ قانون بازار اوراق بهادار جمهوری اسلامی ایران، اطلاعات نهانی عبارت است از:
هرگونه اطلاعات افشاء نشده برای عموم که بهطور مستقیم یا غیرمستقیم به اوراق بهادار، معاملات یا ناشر آن مربوط میشود و در صورت افشاء بر قیمت یا تصمیم سرمایهگذاران تأثیر میگذارد.
بنابراین هر اطلاعات محرمانهای الزاماً «اطلاعات نهانی» به معنای قانونی نیست.
اطلاعات باید علاوه بر افشا نشدن برای عموم، به اوراق بهادار، معاملات یا ناشر مربوط باشد و افشای آن نیز بتواند بر قیمت یا تصمیم سرمایهگذاران اثر بگذارد.
استفاده از اطلاعات نهانی چه زمانی جرم محسوب میشود؟
قانون بازار اوراق بهادار در ماده ۴۶ برای استفاده غیرمجاز از اطلاعات نهانی ضمانت اجرای کیفری تعیین کرده است.
بر اساس این ماده، اشخاصی که مطابق قانون، اطلاعات نهانی در اختیار آنها قرار دارد، در صورتی که با استفاده از آن اطلاعات بهطور مستقیم یا غیرمستقیم اقدام به خرید یا فروش اوراق بهادار یا انجام معاملهای کنند که منجر به تحصیل منفعت یا دفع ضرر شود، مشمول مقررات کیفری خواهند بود.
به زبان ساده، اگر فردی به اطلاعات مهمی دسترسی داشته باشد که هنوز عمومی نشده و بداند انتشار آن میتواند بر قیمت سهم تأثیر بگذارد و پیش از انتشار عمومی اطلاعات، با استفاده از آن اقدام به معامله کند، ممکن است رفتار او مشمول استفاده غیرمجاز از اطلاعات نهانی باشد.
چه کسانی ممکن است به اطلاعات نهانی دسترسی داشته باشند؟
اطلاعات نهانی معمولاً در اختیار افرادی قرار میگیرد که به دلیل سمت، شغل، ارتباط کاری یا رابطه قراردادی به اطلاعات محرمانه شرکت یا بازار دسترسی دارند.
برای مثال ممکن است:
مدیران شرکتها؛
اعضای هیئتمدیره؛
مدیران ارشد؛
حسابرسان؛
مشاوران و کارشناسان؛
کارکنان شرکت؛
مشاوران مالی و حقوقی؛
یا اشخاصی که به واسطه ارتباط کاری به اطلاعات محرمانه دسترسی پیدا کردهاند، پیش از انتشار عمومی اطلاعات از آن مطلع شوند.
البته صرف دسترسی به اطلاعات نهانی به معنای ارتکاب جرم نیست؛ رفتار شخص و نحوه استفاده از اطلاعات باید با شرایط قانونی جرم مطابقت داشته باشد.
یک مثال ساده از استفاده از اطلاعات نهانی
فرض کنید مدیر یک شرکت بورسی قبل از انتشار عمومی صورتهای مالی میداند که شرکت در دوره مالی اخیر، سود بسیار بالایی داشته است.
این اطلاعات هنوز به شکل عمومی منتشر نشده و احتمالاً انتشار آن موجب افزایش قیمت سهام شرکت خواهد شد.
اگر مدیر قبل از انتشار عمومی این اطلاعات، خودش یا از طریق شخص دیگری اقدام به خرید سهام شرکت کند تا پس از افزایش قیمت، سود به دست آورد، رفتار او میتواند از مصادیق استفاده غیرمجاز از اطلاعات نهانی باشد.
در این مثال، مشکل اصلی این است که مدیر از اطلاعاتی استفاده کرده که سایر سرمایهگذاران در زمان معامله به آن دسترسی نداشتهاند.
آیا خرید سهم با اطلاعات نهانی همیشه جرم است؟
برای پاسخ باید به شرایط قانونی توجه کرد.
صرف اینکه شخصی اطلاعاتی داشته باشد که دیگران ندارند، بهتنهایی برای تحقق جرم کافی نیست.
باید بررسی شود:
آیا اطلاعات، طبق قانون، «اطلاعات نهانی» محسوب میشود؟
آیا اطلاعات هنوز برای عموم افشا نشده بود؟
شخص چگونه به اطلاعات دسترسی پیدا کرده است؟
آیا شخص با استفاده از اطلاعات اقدام به معامله کرده است؟
آیا معامله برای تحصیل منفعت یا دفع ضرر انجام شده است؟
آیا سایر شرایط مقرر در ماده ۴۶ قانون بازار اوراق بهادار وجود دارد؟
بنابراین، در پروندههای واقعی باید جزئیات معامله، زمان دسترسی به اطلاعات، زمان افشای عمومی و رابطه شخص با ناشر یا اطلاعات بررسی شود.
مجازات استفاده از اطلاعات نهانی در بورس چیست؟
قانونگذار برای جرایم موضوع ماده ۴۶ قانون بازار اوراق بهادار مجازات تعیین کرده است.
مطابق این ماده، مرتکبان علاوه بر رد سود بهدستآمده و زیان واردشده، با مجازاتهای مقرر قانونی نیز مواجه خواهند شد.
همچنین در مواردی که رفتار شخص موجب ورود خسارت به دیگران شده باشد، موضوع مسئولیت و جبران خسارت نیز میتواند مطرح شود.
بنابراین استفاده از اطلاعات نهانی صرفاً یک تخلف اداری یا انضباطی ساده نیست و در شرایط مقرر قانونی میتواند عنوان کیفری داشته باشد.
آیا افشای اطلاعات نهانی به دیگران هم ممنوع است؟
نکته مهم این است که قانون صرفاً استفاده شخصی از اطلاعات نهانی را مورد توجه قرار نداده است.
در اختیار گذاشتن اطلاعات نهانی به دیگران یا توصیه به انجام معامله بر اساس اطلاعات نهانی نیز میتواند مشمول مقررات ماده ۴۶ قانون بازار اوراق بهادار شود.
برای مثال، اگر مدیر یک شرکت قبل از انتشار عمومی یک خبر مهم، اطلاعات را در اختیار یکی از دوستان خود قرار دهد و دوست او با استفاده از آن اطلاعات اقدام به خرید سهام کند، رفتار هر یک از اشخاص باید از نظر مقررات مربوط به اطلاعات نهانی بررسی شود.
چرا قانون با استفاده از اطلاعات نهانی برخورد میکند؟
بازار سرمایه زمانی میتواند عملکرد سالمی داشته باشد که سرمایهگذاران در یک محیط نسبتاً برابر از نظر دسترسی به اطلاعات تصمیمگیری کنند.
اگر یک مدیر یا فرد نزدیک به شرکت بتواند قبل از سایر سرمایهگذاران از اخبار مهم شرکت مطلع شود و با استفاده از آن معامله کند، عملاً از مزیت اطلاعاتی ناعادلانه برخوردار میشود.
به همین دلیل، مقابله با استفاده غیرمجاز از اطلاعات نهانی یکی از ابزارهای مهم قانونگذار برای حفظ شفافیت و سلامت بازار سرمایه است.
تفاوت اطلاعات نهانی با شایعات بورسی چیست؟
هر اطلاعاتی که در بازار منتشر نشده باشد، الزاماً اطلاعات نهانی نیست.
برای مثال، ممکن است در شبکههای اجتماعی شایعهای درباره افزایش سرمایه یک شرکت منتشر شود.
شایعه، بهخودیخود لزوماً «اطلاعات نهانی» محسوب نمیشود اما اگر یک مدیر یا شخص مرتبط با شرکت از تصمیم قطعی و محرمانه افزایش سرمایه مطلع باشد و پیش از انتشار رسمی خبر، بر اساس آن اقدام به معامله کند، موضوع میتواند کاملاً متفاوت باشد.
بنابراین باید میان شایعه، تحلیل شخصی، اطلاعات عمومی و اطلاعات نهانی تفاوت قائل شد.
اگر فردی بدون اطلاع از نهانی بودن اطلاعات معامله کند چه؟
مسئولیت کیفری نیازمند احراز شرایط قانونی است و صرف وقوع یک معامله سودآور، بهتنهایی به معنای ارتکاب جرم نیست.
برای مثال، اگر فردی بر اساس اطلاعاتی که بهصورت عمومی منتشر شده تصمیم به خرید سهام بگیرد، صرف اینکه معامله او سودآور شده، استفاده از اطلاعات نهانی محسوب نمیشود.
همچنین در پروندههای کیفری باید عناصر قانونی، مادی و معنوی جرم با توجه به ادله موجود احراز شود.
جمعبندی
استفاده از اطلاعات نهانی در بورس یکی از رفتارهایی است که قانون بازار اوراق بهادار برای آن ضمانت اجرای کیفری پیشبینی کرده است.
مطابق قانون، اطلاعاتی که هنوز برای عموم افشا نشده و به اوراق بهادار، معاملات یا ناشر مربوط بوده و افشای آن میتواند بر قیمت یا تصمیم سرمایهگذاران اثر بگذارد، در صورت تحقق شرایط قانونی، «اطلاعات نهانی» محسوب میشود.
اگر شخصی که به چنین اطلاعاتی دسترسی دارد، پیش از انتشار عمومی آن با استفاده از اطلاعات اقدام به معامله کند یا در شرایط مقرر قانونی، اطلاعات را در اختیار دیگری قرار دهد یا وی را به معامله بر اساس آن ترغیب کند، ممکن است با مسئولیت کیفری و مالی مواجه شود.
بنابراین در پروندههای مربوط به معاملات مشکوک، صرفاً سود کردن یا زیان نکردن شخص کافی نیست؛ بلکه باید منبع اطلاعات، زمان دسترسی، زمان افشای عمومی، زمان معامله و ارتباط میان اطلاعات و معامله بررسی شود.
