آیا بانک می‌تواند بدون اجازه مشتری از حساب او برداشت کند؟
یکی از پرسش‌های رایج مشتریان بانک‌ها این است که آیا بانک می‌تواند بدون اطلاع و اجازه آنها، از موجودی حساب بانکی برداشت کند؟ پاسخ به این پرسش به علت برداشت، مفاد قرارداد بانکی و وجود مجوز قانونی یا قضایی بستگی دارد.
به طور کلی، بانک نمی‌تواند بدون مبنای قانونی یا قراردادی، موجودی حساب مشتری را به نفع خود برداشت کند. با این حال، در برخی موارد قانون یا قراردادهای بانکی به بانک اجازه می‌دهد مبلغ مشخصی را از حساب مشتری برداشت یا آن را مسدود کند.
آیا بانک اصولاً حق برداشت از حساب مشتری را دارد؟
حساب بانکی و وجوه موجود در آن متعلق به مشتری است و بانک نمی‌تواند صرفاً به تشخیص خود، موجودی حساب را برداشت کند. با این حال، رابطه بانک و مشتری بر اساس قراردادها و مقررات بانکی شکل می‌گیرد و ممکن است در قرارداد تسهیلات، ضمانت‌نامه یا سایر قراردادهای بانکی، اختیار برداشت یا تهاتر در شرایط مشخص پیش‌بینی شده باشد.
برای نمونه، در برخی قراردادهای تسهیلات بانکی، مشتری به بانک اختیار می‌دهد در صورت عدم پرداخت بدهی، اقساط یا مطالبات مشخص، مبالغ مورد نظر را از سایر حساب‌ها یا سپرده‌های او نزد همان بانک برداشت یا پایاپای کند.
بنابراین، صرف اینکه حساب نزد بانک قرار دارد، به معنای اختیار نامحدود بانک برای برداشت از آن نیست.
در چه مواردی بانک می‌تواند بدون اجازه مجدد مشتری از حساب برداشت کند؟
۱. وجود اختیار قراردادی
یکی از مهم‌ترین موارد، زمانی است که مشتری در قرارداد بانکی، به‌صورت معتبر به بانک اجازه برداشت از حساب‌های خود را داده باشد.
برای مثال، ممکن است در قرارداد تسهیلات شرط شده باشد که در صورت عدم پرداخت اقساط یا سایر مطالبات قراردادی، بانک بتواند مبلغ بدهی را از حساب‌های مشتری نزد خود برداشت کند.
در این حالت، بانک برای هر برداشت لزوماً نیازمند گرفتن اجازه جداگانه از مشتری نیست؛ زیرا مبنای برداشت، اختیار قبلی مندرج در قرارداد است.
البته بانک باید در حدود همان اختیار قراردادی عمل کند و نمی‌تواند بیش از میزان یا شرایطی که قرارداد اجازه داده است، از حساب مشتری برداشت کند.
۲. برداشت به دلیل عملکرد اشتباه بانک
در مقررات مربوط به حساب جاری، امکان پیش‌بینی اختیار بانک برای برداشت وجوهی که به دلیل اشتباه بانک به حساب مشتری واریز شده وجود دارد. همچنین برای نحوه اطلاع‌رسانی و استرداد چنین وجوهی مقرراتی در نظر گرفته شده است.
بنابراین اگر مبلغی به اشتباه به حساب شخص واریز شده باشد، صرف مشاهده آن مبلغ در حساب به این معنا نیست که مشتری مالک قطعی آن شده است.
۳. اجرای دستور قانونی یا قضایی
گاهی برداشت یا مسدودی حساب نه به درخواست بانک، بلکه در نتیجه دستور مرجع قضایی یا اجرای مقررات قانونی انجام می‌شود.
در این حالت، بانک در مقام اجرای دستور قانونی یا قضایی اقدام می‌کند و موضوع با برداشت خودسرانه بانک از حساب مشتری متفاوت است.
برای مثال، در قانون صدور چک، در شرایط مقرر پس از ثبت غیرقابل پرداخت بودن چک، بانک‌ها و مؤسسات اعتباری مکلف به مسدود کردن وجوه حساب‌های صاحب حساب تا میزان کسری مبلغ چک هستند.
۴. پرداخت وجه چک از سایر حساب‌های مشتری
در مقررات حساب جاری، در صورت کافی نبودن موجودی حساب جاری برای پرداخت چک، مقرراتی درباره استفاده از موجودی قابل برداشت مشتری در سایر حساب‌های ریالی وی نزد همان بانک وجود دارد.
بنابراین ممکن است در برخی شرایط، مشتری تصور کند بانک «بدون اجازه» از حساب دیگری برداشت کرده است، در حالی که این اقدام می‌تواند ناشی از تکلیف یا اختیار مقرر در مقررات بانکی باشد.
آیا بانک می‌تواند بابت بدهی وام از حساب مشتری برداشت کند؟
این موضوع به قرارداد تسهیلات و مقررات حاکم بر آن بستگی دارد.
در بسیاری از قراردادهای بانکی، شروطی درباره نحوه وصول مطالبات بانک درج می‌شود و ممکن است مشتری اختیار برداشت یا تهاتر مبالغ بدهی از حساب‌های خود را به بانک داده باشد. در چنین شرایطی، بررسی متن قرارداد بسیار مهم است.
از طرف دیگر، صرف وجود بدهی به بانک را نباید به معنای وجود اختیار نامحدود برای برداشت از هر حساب دانست. باید مشخص شود بانک دقیقاً به چه قراردادی استناد کرده و آیا برداشت انجام‌شده در حدود اختیار اعطایی بوده است.
آیا بانک می‌تواند هر مبلغی را که بخواهد برداشت کند؟
خیر.
حتی در مواردی که بانک بر اساس قرارداد یا قانون حق برداشت داشته باشد، این اختیار محدود به شرایط و میزان مقرر است.
برای مثال، اگر قرارداد به بانک اجازه دهد مبلغ بدهی مشخصی را از حساب مشتری برداشت کند، بانک نمی‌تواند صرفاً با استناد به همان شرط، مبالغ نامحدود یا وجوهی خارج از محدوده تعهد مشتری را برداشت کند.
همچنین در مواردی که بدهی بانکی مورد اختلاف است، میزان بدهی و نحوه محاسبه آن نیز می‌تواند محل بررسی و اعتراض قرار گیرد. در همین زمینه، رأی وحدت رویه شماره ۷۹۴ دیوان عالی کشور درباره اعتبار شروط مربوط به سود تسهیلات بانکی و لزوم رعایت مقررات آمره بانکی اهمیت دارد.
اگر بانک بدون مجوز از حساب برداشت کند چه باید کرد؟
اگر مشتری معتقد باشد برداشت انجام‌شده فاقد مبنای قانونی یا قراردادی بوده است، بهتر است ابتدا ریز تراکنش و علت برداشت را از بانک دریافت کند و مشخص شود مبلغ بابت چه موضوعی برداشت شده است.
سپس باید قرارداد حساب یا تسهیلات، بخشنامه یا مقرره مورد استناد بانک و اسناد مربوط به برداشت بررسی شود.
در صورت مشخص شدن غیرمجاز بودن برداشت، حسب مورد می‌توان از مسیرهای قانونی و قضایی برای اعتراض به برداشت و مطالبه وجه اقدام کرد.
تفاوت برداشت بانکی با مسدودی حساب
برداشت و مسدودی حساب دو موضوع متفاوت هستند.
در برداشت، مبلغی از موجودی حساب خارج و بابت موضوع مشخصی مصرف یا به حساب دیگری منتقل می‌شود.
اما در مسدودی، وجه ممکن است همچنان در حساب وجود داشته باشد ولی صاحب حساب تا زمان رفع محدودیت، امکان برداشت یا انتقال آن را نداشته باشد.
برای مثال، قانون صدور چک در موارد مشخصی بانک‌ها را مکلف به مسدود کردن وجوه حساب صاحب چک تا میزان کسری مبلغ چک کرده است.
اگر بانک اشتباهاً از حساب برداشت کند چه می‌شود؟
اگر برداشت ناشی از اشتباه بانک باشد، موضوع با برداشت قانونی ناشی از بدهی یا اجرای دستور قضایی تفاوت دارد.
در چنین شرایطی، مشتری می‌تواند علت تراکنش را از بانک مطالبه کند و در صورت اثبات اشتباه یا فقدان مجوز برداشت، حسب مورد برای استرداد وجه و جبران خسارت اقدام کند.
البته تشخیص اینکه برداشت واقعاً اشتباه یا غیرمجاز بوده، به بررسی اسناد، قراردادها و سوابق حساب بستگی دارد.
جمع‌بندی
در پاسخ به این پرسش که آیا بانک می‌تواند بدون اجازه مشتری از حساب او برداشت کند؟ باید گفت بانک اصولاً حق برداشت خودسرانه از حساب مشتری را ندارد؛ اما وجود اجازه قراردادی، حکم یا دستور قانونی و برخی مقررات خاص بانکی می‌تواند برداشت یا مسدودی حساب را قانونی کند.
بنابراین، برای تشخیص قانونی یا غیرقانونی بودن یک برداشت، باید علت برداشت، قراردادهای بانکی، میزان بدهی و مقررات مورد استناد بانک بررسی شود و صرفاً بر اساس اینکه مشتری برای برداشت اخیر اجازه جدیدی نداده است، نمی‌توان آن را غیرقانونی دانست.
